نوروز خوانی یکی از مهمترین سنتهای قدیمی ایران است که هنوز هم در برخی مناطق ایران به خصوص مازندران رواج دارد . نوروز خوانان مثل پرندگان بهاری ، فرا رسیدن بهار ، فصل گل و ریحان را به مردم مژده می دهند.
.
در ایام نوروز ، نوروز خوانان ، این راویان گمنام فرهنگ نوروز ، در کوچه و بازار راه می افتند و بهار را به مژده خوانی می نشینند . آهنگهای بازمانده از عهد ساسانیان چون نوروز بزرگ و نوروز خردک نشانه ای از همین آهنگهای نوروزی بوده است .نوروز خوانان اکثر آهنگها و نواهای خود را در دستگاه و آوازهای ایرانی مثل :چهارگاه، ماهور،دشتی،افشاری ، و شور می خوانند . نوروز خوانان گاهی به صورت انفرادی تک خوان و یا گاهی به صورت دو نفره و یا چند نفره به اجرای کار می پردازند ، یعنی یک یا دو نفر وظیفه نواختن آلات موسیقی مانند : سُرنا ، له له وا و نی مازندرانی ... را به عهده دارند و عده ای نیز وظیفه خواندن اشعار را و یک تک خوان یا سُلیست نیز در گروه وجود دارد و فردی او را همراهی می کند به اصطلاح " پیوری خوان " گویند .نوروز خوان پس از وارد شدن به شهرها و کسب اطلاع از همسایه ها در خانه ای را می کوبد و اشعاری را در وصف بهار و سال نو و ائمه اطهار می خواند و تا چیزی در یافت نکند به خواندن شعر که بیشتر به صورت فی البداهه وگلو به گلویا یک در میان می خواند ، ادامه می دهد تا این که اهل خانه با رضایت قلبی خود و باخوشحالی و خوشرویی هدیه ای که شامل گندم ، پول ، برنج و ... می باشد به او هدیه دهند .
با ورود نوروز خوانان به روستاها ، کوچک و بزرگ آنان را در کوچه پس کوچه هاهمراهی کرده و هر یک از افراد به نوبه و توان خود مبالغی پول به آنان می دهند . علاوه بر نوروز خوانان ، افرادی به نام حاجی فیروز یا حاجی نوروز ، با پوشیدن لباسی سرخ و صورتی سیاه و دایره ای در دست ، فرا رسیدن نوروز را با نواختن دایره و خواندن اشعاری عامیانه و مضحک و در وزن های دو و چهار یا شش وهشت نوید می دهند .
اشعاری که عموما نوروز خوان ها می خوانند ، بر سه قسمت است : قسمت اول در وصف ائمه اطهار به خصوص حضرت محمد و حضرت علی و قسمت دوم در وصف بهار و نوروز و قسمت آخر آرزوی سلامتی ، طول عمر ، خوشبختی و شادی برای صاحب خانه ای که در آن خانه وارد می شود . قالب اشعار نوروز خوانان به صورت بداهه خوانی است و خواندن اشعار بداهه ، یکی از ویژگیهای مهم یک نوروز خوان با تجربه است . خواندن اشعار گاهی به همراهی ساز و گاهی تنها اجرا می شود و اکثر اشعار به لهجه مازندرانی یا فارسی خوانده می شود .
استاد جابر انصاری در مقاله ای ، از نوروز خوانی و مجریان آن و آداب و رسومش سخن گفته است و نت دو نمونه از نوروز خوانی در گرگان و مازندران را ذکر نموده است .
محمد رضا درویشی، آهنگساز و محقق ارزنده ایرانی به خصوص در موسیقی فولکلوریک درباره نوروز خوانی چنین مینویسد : ” نوروز خوانی یا بهار خوانی از جمله آیین های کهن ایرانی است که تا چند دهه پیش به شکل گسترده دربرخی از نواحی ایران و بخصوص البرز شمالی و جنوبی مازندران ، گیلان ،کومش ، طالقان و ... رواج داشت و امروزه نیز به شکل خیلی پراکنده در روستاهای دور دست این نواحی مشاهده می شود .“ایشان درباره نوروز خوانان چنین مینویسد : ” نوروز خوانان ، خنیاگران گمنام و دوره گردی بودند که از حدود پانزده روز مانده به بهار ، در هر خانه ای بهار را نوید می دادند . این خنیاگران به صورت منفرد و یا در قالب گروه های دو ، سه یا چهار نفری حرکت می کردند . از خصوصیات مهم نوروز خوانان بسان همه خنیاگران بداهه سرایی و حافظه قوی شعری بوده است . کار نوروز خوانان با فرا رسیدن بهار به پایان می رسید . “
امید آن است که سنت زیبای نوروز خوانی ، که چند سالی است در ایران کمرنگ شده ، با حمایت دوستداران فرهنگ و هنر این سرزمین ، بسی زیباتر و درخشنده تر از هر سال اجرا شود و این میراث کهن و زیبا به آیندگان انتقال دادهشود . امید آن که ایزد ، سرزمین ایران و سنن و آداب کهن آن را همیشه محفوظ نگاه دارد .
کانون پژوهش فرهنگ ایران در یوته بوری – سوئد
نمونه نوروزخوانی در مازندران
سلامِم برشما با این سرا را
رفیق و هم کوچیک همساده ها را
بزرگ و هم جوان و هَمَسرا را
بپوشید برشما رنگین و الوان
محمد گل به گل قربان نامت
علی شیرخدا قنبرغلامت
-------
بهار آمد که بلبل بی قراره
تمام دشت و صحرا لاله زاره
هوا از عنبرین چون مُشکُباره
زمین پر سبزه و نقش و نگاره
بهار آمد، بهار آمد خوش آمد
علی با ذوالفقار آمد، خوش آمد
علی دل دل سوار، قنبر جلودار
ز شهر زنگبار آمد، خوش آمد
نمونه ای از نوروزخوانی در گیلان
مبارک برشما را عَید نوروز
همه سال و همه ماه و همه روز
بیا آقای من ای صاحب خانه
بده چیزی بکن ما را روانه
که محتاج نمانی در زمانه
مبارک برشما را عَید نوروز
http://farhangkhane.ir
